İman ve Amel

Kur'an-ı Kerîm'de iman ile salih amel çoğu zaman birlikte zikredilir: “İman edip salih amel işleyenler…” İman bir ağaç, amel ise onun meyvesi gibidir. İman kalpte kökleşir, amel ise onu besler, güçlendirir ve dışa yansıtır. Amelsiz bir iman zayıf kalır; imansız bir amel ise Allah katında makbul değildir.

İmam Ebû Hanîfe ve Mâtürîdî âlimlere göre iman, kalp ile tasdik ve dil ile ikrardan ibarettir; ameller imanın cüzü (parçası) değildir. Kur'an'da iman ve amelin ayrı ayrı zikredilmesi, amellerin imana atfedilmesi ve günah işleyenlere yine “mü'min” diye hitap edilmesi bu görüşün delillerindendir. Eş'arî âlimler de imanın özünü tasdik olarak kabul eder. Muhaddislerin “iman söz, amel ve itikaddır” şeklindeki ifadesi ise imanın kemalini anlatır; bu yüzden onlar da amelini terk eden veya büyük günah işleyen mü'mini imandan çıkmış saymaz. Bu bakımdan ihtilafın önemli bir kısmı lafzîdir.

Ehl-i Sünnet'e göre büyük günah işleyen bir mü'min, o günahı helal saymadıkça imandan çıkmaz ve kâfir olmaz; günahkâr bir mü'mindir (fâsık). Allah dilerse onu affeder, dilerse günahı ölçüsünde cezalandırır; ancak cehennemde ebedî kalmaz. Bu görüş, büyük günah işleyeni kâfir sayan Hâricîler ile iman ve küfür arasında bir ara konumda gören Mu'tezile'den Ehl-i Sünnet'i ayıran temel ilkelerdendir.

Ehl-i Sünnet, tekfir (bir Müslümanı kâfirlikle itham etme) konusunda son derece ihtiyatlıdır. İmam Tahâvî'nin akidesinde ifade edildiği gibi, “Ehl-i kıbleden hiç kimseyi, helal saymadıkça işlediği bir günahtan dolayı tekfir etmeyiz.” Peygamber Efendimiz ﷺ de “Bir kimse din kardeşine ‘Ey kâfir!’ derse, bu söz ikisinden birine döner” (Buhârî, Edeb; Müslim, Îmân) buyurarak bu konuda uyarmıştır.

Bu ölçülü anlayış, bir yandan günah işleyenleri ümitsizliğe düşürmeyip tövbe kapısını açık tutar, diğer yandan ümmetin birliğini korur. Mü'mine düşen, günahtan sakınmak, işlediği kusurlar için tövbe etmek, başkalarının imanı hakkında hüküm vermekten kaçınıp kendi amellerini düzeltmeye gayret etmektir.